غفرانگه رب

چرا حج به جا می‌‌آوریم؟
نویسنده : معین حج - ساعت ۱٢:٤٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٦/٢۱
 

در ادامه‌‌ی مطلب، برخی اهداف حج را تقدیم می‌‌کنم.


اسلام، «فرد صالح» را هسته ای برای تشکیل «جامعه صالح» می‌‌داند و این بدان معنا است که هدف نهایی اسلام، جامعه است نه فرد. پس اگر منافع فردی با مصالح اجتماعی برخورد و تزاحم پیدا کند، مصالح جامعه بر منافع فرد مقدّم می‌‌شود.

از این رو است که عبادت های فردی را منحصر در اصلاح شخص نمی‌‌دانیم بلکه هدف اصلی از عبادت، برپایی« جامعه صالح» است.

نماز، که غرض از اقامه آن، پاکسازی روح انسان از آلودگی ها و بازداری او از فساد و گناه است، راز دیگرش، نجات انسان ها از شرارت های اجتماعی است؛ چرا که مفاسد و گناهان انسان، معمولا در تماس با جامعه صورت می‌‌پذیرد.

زکات، که فلسفه‌‌اش تزکیه نفس از مال پرستی است، کاربرد و قلمروش تنها در اجتماع است و نوعی تأمین معیشت ضروری، برای مستمندان جامعه به حساب می‌‌آید تا آنان زندگی آسوده ای داشته باشند.

روزه، که تمرین سالانه ای است برای تحصیل تقوای فردی و پای بندی به تکالیف واجب و مراقبت دقیق انسان بر اعمال خود، در عین حال انسان روزه دار محرومیت فقرا و مستمندان و احتیاج آنان به نیازهای ضروری همانند غذا و پوشاک و ... را احساس می‌‌کند. بنابراین هدف اجتماعی روزه، شریک شدن روزه داران، در دردها و گرفتاری های محرومان و درماندگان جامعه است.

امر به معروف و نهی از منکر، از عبادت هایی است که هدف اجتماعی آن، روشن است و انسان مسلمان هر انحرافی را که در جامعه ببیند، باید آن را اصلاح کند تا جامعه سالم بماند و از آنجا که مصالح فردی از مصالح اجتماعی جدایی ناپذیر است، ثمرات اصلاح جامعه، به صورت غیر مستقیم، به خود افراد بر می‌‌گردد و از همین جا، یکسانی جامعه و فرد در صلاح و فساد روشن می‌‌شود و هر آنچه در فردی از جامعه پدید می‌‌آید، بر دیگر افراد جامعه هم، اثر می‌‌گذارد.

به همین معنا اشاره دارد سخن پیامبر بزرگ خدا (ص) که فرمود:

«مؤمنان در روابط دوستانه و مهربانی و عواطف، همانند یک پیکرند که اگر عضوی از آن به درد آید، تمام اعضا، احساس درد و رنج می‌‌کنند.»

بنابراین، هیچکس نباید جدا از دیگران زندگی کند و تصور نماید که در کارهایش آزاد است؛ زیرا آدمی در زندگی از دیگران تأثیر می‌‌پذیرد و نمی‌‌تواند از جامعه جدا باشد.

پیامبر(ص) این حقیقت را در حدیثی، به صورت زیبا مجسم کرده، می‌‌فرماید:

«مثل آنان که به حدود خدا پای بند هستند و از میانشان یکی سرپیچی می‌‌کند، به گروهی می‌‌ماند که در کشتی، برای انتخاب جای خود قرعه می‌‌زنند، بعضی از آنان در قسمت بالای کشتی جای می‌‌گیرند و برخی دیگر در قسمت پایین. آنان که در قسمت پایین کشتی نشسته اند، به هنگام نیاز به آب، نزد افراد بالای کشتی می‌‌روند.

حال اگر کشتی سواران، بگویند: ما برای دستیابی به آب، قسمت پایین کشتی را سوراخ می‌‌کنیم و افراد دیگر را آزار نمی‌‌رسانیم افراد استقرار یافته در قسمت بالای کشتی، جلوی آنان را نگیرند و در سوراخ کردن کشتی آنان را به حال خود رها کنند، به یقین تمام افراد کشتی هلاک می‌‌شوند و اگر آنان را از این کار باز دارند، هم خود و هم آنان نجات می‌‌یابند.»

با توجه به چنین نمونه‌‌‌هایی، درمی یابیم که مناسک حج نیز دارای مقاصد فردی و اجتماعی است و مانند دیگر عبادات، دارای ابعاد گوناگون می‌‌باشد و از آنجا که فریضه حج، با شرکت انبوهی از مردم و اجتماع بزرگی از انسان ها انجام می‌‌گیرد و هر یک از حاجیان از سرزمینی خاص و با فرهنگ و ملیتی ویژه می‌‌باشند، طبیعی است منافع و اهداف اجتماعی آن بیشتر خواهد بود.

و اگر مفهوم و هدف نهایی حج را بنگریم، خواهیم یافت که غرض از انجام آن، تصفیه و پاکسازی نفوس آدمیان از آلودگی های گناه و زشتی است؛ چرا که حاجیان به عنوان میهمانان خدا، به خانه او وارد می‌‌شوند و خداوند، با آمرزش گناهان آنان، از آنان پذیرایی می‌‌کند و نیز طواف حاجیان بر گرد کعبه خدا، رمز آزادی نفوس آنان از یوغ و سلطه شیطان بوده و تنها پیوند آنان را، با اساس اسلام و قبله آن استوار می‌‌سازد.

در عین حال، طواف انبوه مسلمانان برگرد خانه خدا، افزون بر خودسازی و تربیت فردی، به اجتماع مسلمانان نیز جهت توحیدی می‌‌بخشد؛ زیرا طواف کنندگان در پیرامون یک محور(کعبه)، با رنگ ها و نژادهای گوناگون، همانند ستاره های آسمان است که منظومه یک کهکشان را تشکیل می‌‌دهند و آن کهکشان اسلام است و یا مثل الکترون های یک اتم می‌‌باشند که در پیدایش و هستی شبیه یکدیگرند و جز، در مقدار فاصله خود از هسته مرکزی، تفاوتی ندارند.

آری، مفاهیم حقیقی اسلام در اجتماع بی نظیر طواف کنندگان، تجسم پیدا می‌‌کند؛ چرا که همگان زیورهای دنیا را دور می‌‌ریزند تا به زینت دین آراسته شوند و در این موج خروشان فرقی میان سفید و سیاه، فقیر و غنی، رییس و مرئوس و عرب و عجم نیست. پیامبر اسلام(ص) می‌‌فرماید:

«عرب را بر غیر عرب، سفید را بر سیاه و آزاد را بر برده، جز در تقوا، برتری نیست.»

اگر اسلام در مناسک حج این گونه بر خودسازی و پاکی از آلودگی و اصلاح فرد اصرار می‌‌ورزد، روشن است که هدف دیگرش باید اصلاح جامعه اسلامی از دردها و ناملایمات اجتماعی و نجات آن از گرفتاری ها و خطرات باشد.

باید گفت که موسم حج بهترین فرصت برای اجتماع مسلمانان در یک همایش بزرگ است تا با یکدیگر همفکری کنند و در حل مشکلات جهان اسلام بکوشند و طرح های استواری را جهت دفع خطرهای بی شمار، از جوامع اسلامی تصویب کنند.

سخن کوتاه این که: حج یک اجتماع صمیمانه و برادرانه در پناه خدا است و برگرد سفره مهمانی خدا و هدفش بررسی امور و مشکلات امت اسلام است. خداوند متعال در سوره حج می‌‌فرماید: «در میان مردم با بانگ بلند، آنان را به حج دعوت کن تا آنان پیاده و سواره، بر اشتران لاغر، از هر سو و دره دوری بیایند و شاهد منافع و فواید بسیار باشند!»1

آیا برای مسلمانان نفعی بالاتر از این که منافع و زیان های خود را مطالعه کنند و به آنچه که بر ایشان سودمند است عمل کنند و اموری را که زیان بخش است از خود دور سازند.

بررسی مشکلات جهان اسلام درمراسم حج، بدعت نیست و ما هم نوآور و بدعت گذار نیستیم، بلکه به عمل پیامبر خدا(ص) و سیره او تمسک می‌‌جوییم؛ مگر نه این است که آن حضرت از موسم حج استفاده می‌‌کرد و مسلمانان را، جهت حفظ کیان و سلامت اجتماعی خود، راهنمایی و ارشاد می‌‌نمود و از نمونه های بارز آن، خطبه مشهور آن حضرت در حجة الوداع است که در آن مسلمانان را از ارتکاب بعضی امور و کارهای تضعیف کننده کیان اسلام، بر حذر داشتند؛ از جمله، هشدار دادند که مسلمانان به جان یکدیگر نیفتند و آتش تعصبات قبیلگی گذشته را با انتقام جویی، شعله ور نسازند.

و در همین خطبه فرمودند:

«خون و مال شما، همیشه و تا دم مرگ محترم است؛ همان گونه که امروز و در این ماه حرام و در این شهر امن، محترم می‌‌باشد.

خدایا! تو شاهد باش من حق را بیان کردم. نزد هر کس امانتی هست به صاحبش برگرداند و اکنون اعلام می‌‌کنم که رباخواری، خونها و تمامی رسوم دوران جاهلیت بی ارزش است و آنها را زیر پا می‌‌گذارم. ای مردم تمام مؤمنان، با یکدیگر برادرند و برای هیچ شخصی، مال برادرش، جز با رضایت حلال نیست. خدایا! شاهد باش. (مردم!) آگاه باشید بعد از من به کفر برنگردید و در نتیجه برخی از شما بعضی دیگر را گردن بزنید. من در میان شما چیزی را به امانت گذاشتم که اگر بدان چنگ زنید گمراه نخواهید شد، و آن کتاب پروردگار شما می‌‌باشد.»

حج و اخلاص در عبادت

اکنون باید در حقیقت آنچه از حج برای ما سودمند است، بنگریم که آیا حقیقت آن را می‌‌فهمیم؟!

حج، عبادت خالص برای خدای یگانه است و ما در این موسم ابلیس را طرد می‌‌کنیم، ولی باز هم در برابر او زانو می‌‌زنیم و به دامش می‌‌افتیم.

حج عبادتی با معنی و هدف است. برخی بر حج، آن گونه جمود می‌‌کنند و تحجر فکری روا می‌‌دارند، که آن را یک کالبد بدون جان و آدابی بدون محتوا قلمداد می‌‌کنند. اینان در رابطه با نماز نیز اینگونه‌‌اند در حالی که اگر نماز صرف حرکات وسکنات بدون روح باشد، دیگر در حقیقت خود، معنای رهایی از هر گونه بندگی برای غیر خدا را در بر ندارد. چگونه است که برخی در دامن استعمارگران کافر زندگی می‌‌کنند و دنباله رو آنان هستند و از آنان نیرو می‌‌گیرند، آنگاه ادعای مسلمانی کرده و خود را بنده خدای صاحب شریعت می‌‌دانند!

خداوند متعال می‌‌فرماید:

«آیا تو را خبر دهم از کسی که بنده خدا را از نماز نهی می‌‌نمود؟»2

وای بر چنین مدّعیان مسلمانی که دیگران را از هرگونه عبادتی برای خدا نهی می‌‌کنند! چگونه برای برخی مسلمین رواست که مسلمانان راستین را، در خانه خدا و پناهگاه امن مردم، از هر گونه پرستشی برای خدا باز می‌‌دارند؟!

«با اینکه از آنان کینه ای، جز ایمانشان به خدای عزیز ندارند.»3

آری حج، بهترین فرصت و بزرگترین بازار برای کسب تقوا و تقرّب به خدا است و هر کس مسلمانان را از تحصیل چنین فضیلت و حقی منع کند، مخالف حقیقت اسلام است.

لازم است هر مسلمانی از هر نژاد و رنگی، توجه داشته باشد که اعمال حج یک دوره تمرین خودسازی است که در آن، هر فرد یا اجتماعی از حاجیان باید از هر گونه ذلت و کرنش برای غیر خدا آزاد شوند و هنگامی که به وطنشان باز می‌‌گردند، جهت آزاد نمودن جامعه خود از هر گونه بردگی و استعمار دولت‌‌های غیر مسلمان به ویژه دولت های معاند و دشمن اسلام، تلاش کنند.

حج، برای ما و ایمان و یقین ما به آفریدگار هستی؛ آفریدگار نور و تمام موجودات؛ که از هر شخصی و دولت بزرگی بالاتر است؛ آزمایش و امتحان است. خدای سبحان در سوره نور میفرماید: «خداوند نور آسمانها و زمین است، مثل نور خدا...»4

ما باید از پروردگار یگانه خود، تصمیم و عزت بخواهیم و در پرتو دین، نیرو و هدایت کسب کنیم و به یاد آوریم که قدرت اسلام، از نیروی اتحاد و همکاری ما سرچشمه می‌‌گیرد؛ آنگونه که دست در دست یکدیگر، مشتی بر ضّد دشمنان اسلام گردیم و برای خود عزت و خوشبختی اسلام را، و نه زندگی با ذلت و تسلیم، به ارمغان بیاوریم.

پیامبر گرامی(صلی الله علیه و آله)، هنگامی که دعوت خود را با گروهی از مو منان راستین آغاز کرد، نه از قدرت شرق ترسید و نه از نیروی غرب. و از آنجا که خداوند از آنان صداقت و اخلاص دید، پیروزیشان عطا کرد. آری، آنان پیروز شدند، با این که تمام قوای کفر و اشرار عرب و یهود بر ضدشان هم صدا گشته بودند، و حتی اتّحاد نیروهای کفر، جز بر ایمان و تسلیم مو منان در برابر خدا نیفزود.

این است صفت حقیقی مؤمنان که تنها به خدا توجه دارند، تنها به او توکل می‌‌کنند و تنها از او مدد می‌‌گیرند. با چنین ایمانی، اجداد ما جهان را فتح کردند و عزیز گشتند و با فقدان آن، کافران مستکبر، کشورهای ما را استعمار کردند و ما ذلیل گشتیم.

فیلسوف بزرگ، دکتر محمد اقبال اشعاری را سروده که جا دارد ترجمه آنها را در اینجا بیاوریم:

«ما، سینه خود را در مقابل شمشیرها سپر نموده‌‌ایم.

ما، از روز جنگِ سهمگین و جابرانه نمی‌‌ترسیم.

گویا، سایه شمشیر سایه بوستان است.

بوستان سبزی که پیرامون ما شکوفه‌‌ها می‌‌رویاند.

ما، کوه‌‌هایی بر فراز کوه‌‌ها بودیم.

و چه بسا بر امواج دریاها، دریاها را به حرکت درآوردیم.

اذان ما، بر فراز دیرها و کلیساهای فرنگ بود.

و قبل از رسیدن سپاهیان اسلام، شهرها را فتح نمود.

ما، از طاغوت های محارب، نهراسیدیم.

گرچه در اطراف ما، مرگ از جنازه‌‌ها پشته‌‌ها می‌‌ساخت.

ما، آشکارا به خدای یگانه دعوت می‌‌کردیم،

که جهان را آفرید و هر چیزی را به اندازه قرار داد.»

 

پی نوشتها:

1- حجّ: 28 27.

2- علق: 10-9.

3- بروج: 8.

4- نور: 35.

 

منبع: سایت حج.