غفرانگه رب

تبریک ولادت امام رضا(ع) به همراه اسرار حج در بیان حضرت
نویسنده : معین حج - ساعت ۸:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٤/٦/۳
 

صَلَّى اللهُ عَلَیْکَ یَا أَبَاالْحَسَنِ صَلَّى اللهُ عَلَى رُوحِکَ وَ بَدَنِکَ

صَبَرْتَ وَ أَنْتَ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ قَتَلَ اللهُ مَنْ قَتَلَکَ بِالْأَیْدِی وَ الْأَلْسُنِ

 ولادت امام رضا(ع)

میلاد با سعادت هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت،

عالِم آل محمد، هشتمین حجّت سرمد، شمس‌الشموس، أنیس‌النفوس،

السّلطان أباالحسن، علیّ بن موسی الرضا(علیه‌السّلام)

بر امام زمان(عج) و شما دوستان عزیز تبریک و تهنیت باد

به گوش دل ندا آمد، که یار دلربا آمد*** به درد ما دوا آمد، رضا آمد، رضا(ع) آمد

خدا داد آنچه را وعده،‌ بشد در ماه ذیقعده***که آمد بهترین بنده، رضا آمد، رضا آمد

به همین مناسبت، اسرار حج در کلام امام رضا(ع) را تقدیم می‌‌کنم.


اسرار حج در آموزه های امام رضا(ع)

اسلام آیینی است که برای همه ابعاد فردی و اجتماعی انسان که می‌‌تواند او را به سوی کمال هدایت کند، برنامه و آموزه دارد. این احکام و برنامه ها از یک سو ریشه در واقعیت زندگی انسان و استعدادهای او دارد و از سوی دیگر، به بایدها و آرمان هایی که انسان باید به سوی آن سیر کند، متصل می‌‌شود.

از این رو گفته می‌‌شود برنامه عملی زندگی انسان که از آن به احکام و آموزه های وحیانی تعبیر می‌‌شود،بر اساس مصالح و مفاسد(نوعی انسان و نه شخصی) تشریع و جعل شده است. چنان که در قرآن درباره حرمت خمرو میسر آمده است:« واثمهما اکبر من نفعهما» گناه و پیامد زیانبار آن ها بیشتر از منفعت آنان است.

همین تشریع احکام بر مبنای مصلحت و مفسده، سبب شده است تا در ادبیات دینی و اخبار و احادیث، بابی تحت عنوان «فلسفه احکام» باز شود و از علت و حکمت واجبات و محرمات سخن به میان آید.

این امر به وضوح از عقلانی بودن آموزه های اسلام حکایت می‌‌کند و تفاوت ماهوی ایمان اسلامی را با ایمان مسیحی بازگو می‌‌کند. در تاریخ اسلام هرگاه مباحث عقلانی رواج بیشتری داشته است، موضوع «فلسفه احکام» نیز مطرح بوده است.

عصر امام رضا(ع) یکی از همین دوره هاست که به دلیل تلاش های گسترده امام صادق(ع) در ترویج اسلام و گسترش علم و دانش و رشد خردگرایی، فلسفه احکام مورد توجه مردم واقع شد و مسائل بسیاری از امام رضا(ع) پرسیده شد.

به مناسبت میلاد با سعادت ولیّ نعمت‌‌مان امام علی بن موسی الرضا(ع) و تقارن این ایام با هفته حج، فلسفه و اسرار حج از منظر امام(ع) را مورد بررسی قرار داده‌‌ایم.

در روایت مفصلی که از امام رضا(ع) توسط محمد بن سنان و در برخی از کتاب‌‌ها از فضل بن شاذان نقل شده است، به آثار و اسرار گوناگون حج اشاره شده است.

لازم به ذکر است در روایات دو گونه آثار ذکر شده است؛

دسته اول؛ آثار طبیعی مثل آثار اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی،

دسته دوم؛ آثار مافوق طبیعی مثل این که کسی که حج بجا آورد، خداوند او را از غیر، مستغنی می‌‌کند و سلامتی به او می‌‌دهد و در حدیث شریف امام رضا(ع) بیشتر به آثار طبیعی حج اشاره شده است....

عن الفضل بن شاذان عن الرّضا(علیه‌‌‌السّلام) قال: «إِنَّمَا أُمِرُوا بِالْحَجِّ لِعِلَّةِ الْوِفَادَةِ إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ طَلَبِ الزِّیَادَةِ وَ الْخُرُوجِ مِنْ کُلِّ مَا اقْتَرَفَ الْعَبْدُ تَائِباً مِمَّا مَضَى مُسْتَأْنِفاً لِمَا یَسْتَقْبِلُ مَعَ مَا فِیهِ مِنْ إِخْرَاجِ الْأَمْوَالِ وَ تَعَبِ الْأَبْدَانِ وَ الِاشْتِغَالِ عَنِ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ حَظْرِ النَّفْسِ عَنِ اللَّذَّاتِ شَاخِصاً فِی الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ ثَابِتاً عَلَى ذَلِکَ دَائِماً مَعَ الْخُضُوعِ وَ الِاسْتِکَانَةِ وَ التَّذَلُّلِ مَعَ مَا فِی ذَلِکَ لِجَمِیعِ الْخَلْقِ مِنَ الْمَنَافِعِ لِجَمِیعِ مَنْ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ مَنْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ مِمَّنْ یَحُجُّ وَ مِمَّنْ لَمْ یَحُجَّ مِنْ بَیْنِ تَاجِرٍ وَ جَالِبٍ وَ بَائِعٍ وَ مُشْتَرٍ وَ کَاسِبٍ وَ مِسْکِینٍ وَ مُکَارٍ وَ فَقِیرٍ وَ قَضَاءِ حَوَائِجِ أَهْلِ الْأَطْرَافِ فِی الْمَوَاضِعِ الْمُمْکِنِ لَهُمُ الِاجْتِمَاعُ فِیهِ مَعَ مَا فِیهِ مِنَ التَّفَقُّهِ وَ نَقْلِ أَخْبَارِ الْأَئِمَّةِ(ع) إِلَى کُلِّ صُقْعٍ وَ نَاحِیَةٍ کَمَا قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ وَ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ»؛

(وسائل الشیعه ج 11 ص 12 و ر.ک: عیون اخبار الرضا(ع) ج 2 ص 119)

در حدیث فوق به جنبه‌‌های مختلفی از اسرار حج اشاره شده است:

الف- آثار اخلاقی و تربیتی

1- الْوِفَادَةِ إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ

یعنی حج وارد شدن بر خداوند و به مهمانی رفتن او است و مسلم است برای ورود به حریم خداوند باید آماده شد و خود را از آلودگی ها پاک کرد و تمام دلبستگی ها و وابستگی های دنیوی را کنار گذاشت.

2- وَ طَلَبِ الزِّیَادَةِ

یعنی از خداوند طلب افزونی کنند، به این معنا که یکی از ابعاد حج رشد و افزایش هرچه بیشتر اخلاق و ارزش های انسانی و بالا بردن سطح فهم و آگاهی است.

3- وَ الْخُرُوجِ مِنْ کُلِّ مَا اقْتَرَفَ الْعَبْدُ تَائِباً ...

یعنی خارج شدن از گناهانی که بنده بدان آلوده شده، در حالی که از گناهان گذشته توبه کرده اند.

از دیدگاه امام رضا(ع) حج پالایشگاه روح از آلودگی های گناه است این است که اسلام برخلاف دنیای مدرن امروز، به انسان به عنوان یک وسیله و ابزار مادی نگاه نمی کند، بلکه به ساختار روحی و معنوی او عنایت دارد.

4 - مَعَ مَا فِیهِ مِنْ إِخْرَاجِ الْأَمْوَالِ وَ تَعَبِ الْأَبْدَانِ

در حج انسان به بذل مال موفق می‌‌شود و بدنش به زحمت می‌‌افتد.زیرا یکی از خصلت های زشتی که انسان را از مسیر فطری و الهی به انحراف می‌‌کشاند «دنیامحوری» است، انسانی که تمام تلاش و آسایش خود را در راه کسب مادیات به هدر می‌‌دهد و در راه لذت های زودگذر زندگی به مصرف می‌‌رساند، باید برنامه و مقرراتی داشته باشد که هر چند به طور موقت محور کار او را از دنیاگرایی به خداگرایی تغییر دهد.

بنابراین خستگی و فرسودگی جسمی که به حاجی دست می‌‌دهد، جزئی از اسرار حج است و مانند همان دست اندازهایی است که در مسیر صاف جاده زندگی انسان قرار گرفته تا انسان را از خواب غفلت بیدار کند.

5 - حَظْرِ النَّفْسِ عَنِ اللَّذَّاتِ

رفتن به خانه خدا و انجام اعمال حج در روح و جان افراد تاثیر می‌‌گذارد و هوای نفسانی را در وجود انسان کنترل می‌‌کند. در حقیقت حج‌‌گزار در عرصه حساس جهاد اکبر قرار می‌‌گیرد و خود را برای مبارزه ای آشکار با نفس اماره مهیا می‌‌کند.

6 - ثَابِتاً عَلَى ذَلِکَ دَائِماً

در این عبارت کوتاه، امام(ع) مهم ترین دستاوردهای مراسم حج را بیان کرده است، این که حاجیان آن ارزش های اخلاقی و تربیتی که در حج به دست آورده اند را به دست فراموشی نسپارند و آن اعمال و ارزش ها را استمرار و تداوم بخشند.

7 - مَعَ الْخُضُوعِ وَ الِاسْتِکَانَةِ وَ التَّذَلُّلِ

یکی از اسرار مهم حج تواضع و فروتنی است. امام علی(ع) می‌‌فرماید: «وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ ... وَ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِه‏»؛ خداوند حج بیت خود را بر شما واجب کرد و آن را علامت تواضع و تذلل حاجیان در مقابل عظمت خود و نشانه خضوع و اعتراف آنان به بزرگی خویش قرار داد. (نهج البلاغه، خطبه اول)

یعنی کسی که برای اطاعت امر الهی به سفر حج می‌‌رود، آماده آن فریضه سنگین می‌‌شود و کلیه وظایف شرعی را بی کم و کاست بین خود و خداوند رعایت می‌‌کند، نشانه آن است که این انسانِ با ایمان، تسلیم اوامر الهی است و در مقابل حضرت باری تعالی متواضع و خاشع است و به بزرگی او اعتراف دارد.

 

ب: آثار اقتصادی حج؛

امام رضا(ع) درباره اثر اقتصادی حج می‌‌فرماید:

مَعَ مَا فِی ذَلِکَ لِجَمِیعِ الْخَلْقِ مِنَ الْمَنَافِعِ لِجَمِیعِ...:

یعنی حج برای تأمین مصالح و منافع تمام مسلمانان شرق و غرب، دریا و خشکی، حاضر و غایب از حج است.

مفهومش این است که وقتی مسلمانان در آنجا گردهم جمع می‌‌شوند برنامه ریزی اقتصادی برای کل جهان اسلام می‌‌کنند چون جهان اسلام باید به واسطه خودش خودکفا شود، و اگر بگویند؛ این که در روایت آمده در حج برای کل جهان اسلام برنامه‌‌ریزی اقتصادی کنند، این کار توجه به دنیا است، در حالی که به حج می‌‌روند که از دنیا دور شوند، می‌‌گوییم: اگر به منافع شخصی فکر کنند، اشتغال به دنیا است ولی وقتی برای جامعه اسلامی برنامه‌‌ریزی می‌‌کنند توجه به دنیا نیست.

در حدیث دیگری امام صادق به طور صریح می‌‌فرماید، یکی از اهداف حج تقویت تجارت مسلمانان و تسهیل روابط اقتصادی است.(وسایل الشیعة8: 9)

در پرتو همین اثر اقتصادی امام رضا(ع) به یک مطلب مهم اشاره می‌‌کنند و آن این که تمام مسلمانان از هر قشر و طبقه و منزلتی در آن جا گردهم می‌‌آیند و این یکی از نشانه های انسجام اسلامی است که باعث تجلی وحدت و همدلی مسلمانان بر محور قبله ای واحد است.

 

ج: آثار فرهنگی حج

1 - مَعَ مَا فِیهِ مِنَ التَّفَقُّهِ

یعنی در حج تفقه صورت می‌‌گیرد و کسانی که به حج می‌‌روند مسائل دینی و اوضاع جهان اسلام را می‌‌فهمند و بررسی می‌‌کنند و در برگشت به شهر خود به دیگران منتقل می‌‌کنند.

 

2- وَ نَقْلِ أَخْبَارِ الْأَئِمَّةِ(ع) إِلَى کُلِّ صُقْعٍ وَ نَاحِیَةٍ؛

در حج أخبار و احادیث امامان معصوم(ع) به هر منطقه و ناحیه‌‌ای می‌‌رسد. یعنی در دوران خفقان زمان ائمه(ع)، حج دریچه‌‌ای به سوی آزادی بود که در ایام حج خدمت ائمه(علیهم السّلام) می‌‌رسیدند و از محضرشان سوال می‌‌کردند و اخبار را به نقاط مختلف جهان می‌‌بردند و از این طریق معارف ناب اسلامی در جریان دیدار با امام فرا گرفته و در بازگشت به سراسر جهان اسلام منتقل می‌‌شد.

در حال حاضر هم آثار رسول خدا(ص) از این مرکز به تمام دنیا پخش می‌‌شود و می‌‌توان از طریق برپایی همایش و کنگره‌‌های گوناگون از این مرکز مسائل فرهنگی اسلام را به سراسر دنیا اعلام کرد.

نکته دیگر این که در زمان غیبت امام زمان(عج) طبق روایات اهل بیت(ع) امام زمان(ع) هر سال در آنجا حضور دارد و حاجیان را می‌‌بیند ولی آنان حضرت را نمی‌‌بینند.

امام صادق(ع) می‌‌فرماید: «یَفْقِدُ النَّاسُ إِمَامَهُمْ، یَشْهَدُ الْمَوْسِمَ، فَیَرَاهُمْ وَ لَایَرَوْنَه‏»؛ در آخرالزمان مردم امام خود را نمی‌‌یابند و آن حضرت در موسم حج حضور می‌‌یابد و مردم را می‌‌بیند، ولی آن‌‌ها او را نمی‌‌بینند. (کمال الدین 2: 346)

حجّ گزار با معرفت با داشتن این باور نه تنها شوق و رغبت بیشتری را به انجام اعمال خالصانه حج نشان می‌‌دهد، بلکه لحظات حضور را غنیمت می‌‌شمارد و کمال حرمت و احترام را در پاسداشت آن مکان مقدس و حضور شایسته به جا می‌‌آورد و با امام عصر(عج) تجدید عهد می‌‌کند و در پایان امام هشتم(ع) می‌‌فرماید: «لیشهدوا منافع لهم» یعنی اینها همه منافعی است که حج برای بشر دارد و این عبارت هم منافع معنوی را شامل می‌‌شود و هم منافع مادی را که از یک نظر همه معنوی است.

منبع: http://www.sibtayn.com/fa  (با اندکی تصحیح و و یرایش)