غفرانگه رب

با قبرستان بقیع‏ بیشتر آشنا شویم
نویسنده : معین حج - ساعت ۱۱:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٤/۱/۱٤
 

قطعا یکی از اماکن تاریخی مدینه که دل تمام شیعیان برای آن پر میزند، قبرستان بقیع است.

اما شاید کم باشند کسانی که بدانند خود بقیع یعنی چه و تاریخچه آن چه بوده است.

قبرستان بقیع

در ادامه مطلب با بقیع بیشتر آشنا شویم.


یکى از پرخاطره‌‌‏ترین مکان‌‌‏هاى مدینه، قبرستان بقیع است؛ جایى که آن را پیش از آمدن پیامبر(صلى الله علیه و آله)؛ «بقیع‏ الغَرقَد» مى‌‌‏نامیدند.

«غرقد» نوعى درخت است که در گذشته، داخل این قبرستان و یا در کنار آن وجود داشته و به تدریج با گسترش قبرستان، آن درخت‏‌‌ها- که به نظر برخى توت بوده- از میان رفته است.

بقیع به عنوان زمینى در حاشیه بخش مرکزى یثربِ پیش از اسلام، گورستان مردم این شهر بود و پس از اسلام نیز به عنوان مهم‏‌‌ترین گورستان مدینه شناخته شد.

این گورستان با وسعت نسبتاً زیاد خود- به مانند نوع قبرستان‏‌‌هاى کهن که در محیطى باز و پراکنده قرار داشته- در طول قرون مختلف اسلامى، مَدْفن صحابه، تابعین و مهم‏‌‌تر از همه، چهار تن از امامان(علیهم السلام) بوده و از این رو محل زیارت تمامى زائران مدینه منوّره است.

بقیع در ناحیه شرقى مسجدالنبى و تقریباً در فاصله یکصد مترى آن واقع شده و بارها حدود آن تغییر کرده است.

قبرستان بقیع

این قبرستان تا یکصد سال پیش، خارج از حصار قرار داشته، اما اکنون در میان شهر مدینه واقع شده، از چند سوى در محاصره خیابان‏‌‌هاى ستین، عبدالعزیز و ابوذر قرار گرفته و مبدأ خیابان باب العوالى از بقیع آغاز مى‌‌‏شود.

بقیع در آغاز دولت اسلامىِ مدینه، مانند پیش از اسلام، به عنوان قبرستان، مورد استفاده قرار گرفت.

یکى از نخستین مهاجران که در بقیع مدفون شد، عثمان بن مظعون بود.

وى در مکه به پیامبر(صلى الله علیه و آله) گروید، سپس به حبشه هجرت کرد و پس از مهاجرت به مدینه در جنگ بدر حضور یافت و آنگاه درگذشت.

به نقل از ابن حجر، وقتى عثمان بن مظعون درگذشت، رسول خدا(صلى الله علیه و آله) در حالى که اشک از چشمانش سرازیر بود، او را بوسید.

زمانى هم که ابراهیم فرزند پیامبر(صلى الله علیه و آله) درگذشت، حضرت فرمود: او به سَلَف صالح ما؛ عثمان بن مظعون پیوست.( الاصابة 4: 462)

پراکندگى قبرستان، از همان زمان مطرح بوده و به همین دلیل است که اکنون برخى از قبور صحابه، در فاصله‏‌‌اى بسیار دورتر از بخش اولیه آن- در زمان ما- قرار گرفته است.

براى نمونه مى‌‌‏توان به فاصله قبر سعدبن معاذ با قبور ائمه اطهار(علیهم السلام) اشاره کرد.

قبرستان بقیع

از دیگر چهره‌‌‏هاى معروف صحابه که در دوره حیات پیامبر(صلى الله علیه و آله) درگذشت و در بقیع آرمید، همین سعدبن معاذ است که در نبرد خندق مجروح شد و چندى بعد به شهادت رسید.

گفتنى است که محدوده حد فاصل میان بقیع و حرم پیغمبر(صلى الله علیه و آله) تا چند سال پیش مجموعه‌‌‏اى از خانه‏ها و کوچه و بازار و کتابخانه عارف حکمت را تشکیل مى‌‌‏‌داد که بخش‌‏هاى مختلف آن به مرور از میان رفت و در حال حاضر به صورت یک فضاى سنگفرش باز به عنوان حیاط باز مسجد مورد استفاده است.

در این محله که میان شیعیان به محله بنى هاشم شهرت دارد، خانه‏‌‌اى وجود داشت که به عنوان خانه امام جعفر صادق(علیه السلام) شهرت داشت و کوچه تنگ مزبور را نیز به عنوان «زقاق جعفر» مى‌‌‏شناختند.

از این خانه و کوچه که در حوالى سالهاى 60 تا 63 تخریب شد، تصاویرى برجاى مانده است.

 

(منبع: آثار اسلامى مکه و مدینه، جعفریان)