غفرانگه رب

تسلیت رحلت حضرت خدیجه(س) و شمه ای از فضائل او
نویسنده : معین حج - ساعت ۱٠:۳٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۳/٤/۱٦
 

ضمن تسلیت رحلت جانگداز أم المؤمنین؛ حضرت خدیجه(سلام الله علیها)، آن چه پیش رو دارید نگاهی است گذرا، به پاره‌‌‌اى از فضائل بى‌‌شمار امّ المؤمنین حضرت خدیجه کبری، بانوی فداکار و صبور اسلام(سلام الله علیها)

رحلت حضرت خدیجه


در سال دهم بعثت بانوی بزرگ اسلام بعد از 25 سال همراهی و فداکاری در راه پیامبر(صلی الله علیه و آله) با کوله باری از رنج‌‌ها، فداکاری‌‌ها، گذشت و ایثارها، در سن 65 سالگی، چشم از جهان فرو بست و همسرش محمّد(صلی الله علیه و آله) را در میان دشمنان در فراق جانسوزی تنها گذاشت.

این حادثه دردناک درست بعد از سه روز از وفات حضرت ابوطالب(علیه السّلام)، حامی دلسوز و فداکار پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) اتفاق افتاد و آن چنان حضرت ختمی مرتبت را متأثّر و محزون ساخت که آن سال(دهم بعثت) را «عام الحزن» و سال غصّه و غم نامگذاری نمود و در میان اندوه فراوان و اشکی چون باران، خدیجه(سلام الله علیها) را در محلّی به نام «حجون» به خاک سپرد.

آن چه در پیش رو دارید نگاهی است گذرا، به پاره‌‌‌اى از فضائل بى‌‌شمار امّ المؤمنین حضرت خدیجه کبری، بانوی فداکار و صبور اسلام(سلام الله علیها).

 

قطره‌‌اى از فضائل خدیجه(علیها السلام)

 

1. بصیرت ژرف

از بالاترین فضائل خدیجه کبری این است که از اندیشه بلند و فکر عمیق و بصیرت ژرف برخوردار بود؛ مخصوصاً عقل عملی او در اوج خود قرار داشت. این امر را می‌‌توان از انتخاب پیامبر اکرم به عنوان شوهر آینده و شایسته خود از بین آن همه خواستگاران پولدار و تاجر فهمید.

او در چهره و رفتار محمد(صلی الله علیه و آله) آینده درخشان و ممتاز او را می‌‌دید، به همین جهت راز پیشنهاد ازدواج با محمد(صلی الله علیه و آله) را(قبل از بعثت) چنین بیان می‌‌کند: «یَابْنَ عَمّ! اِنّی قَدْ رَغِبْتُ فِیکَ لِقِرابَتِکَ مِنّی وَ شَرَفِکَ فی قَوْمِکَ وَ اَمانَتِکَ عِنْدَهُمْ وَ حُسْنِ خُلْقِکَ وَ صِدْقِ حَدِیثِکَ؛(1) ای پسر عمو! من به خاطر خویشاوندی ات با من، و شرف و امانتداری ات در میان قوم خود، و به جهت اخلاق نیک و راستگویی ات، به تو تمایل پیدا کردم.»

جملات فوق به خوبی نشان می‌‌دهد که محبت و ارادت این بانو به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله براساس عشق مجازی و محبت شهوانی نبوده، بلکه بر اثر معرفت و شناخت عمیقی بوده است که از شخصیت محمد(صلی الله علیه و آله) داشت. اما افرادی که چنین بصیرتی نداشتند، از جمله گروهی از زنان قریش سخت خدیجه را مورد ملامت و سرزنش قرار دادند، تا آنجا که گفتند: «او با این همه حشمت و شوکت با یتیم ابو طالب که جوانی فقیر است تن به ازدواج داد. چه ننگ بزرگی.»

خدیجه که انتخابش از سر شناخت و معرفت بود، محکم و قرص بر انتخاب خویش پای فشرد و در جواب سخنان ناشی از جهالت و بی خبری آنها گفت: «ای زنان! شنیده ام شوهران شما [و خودتان[ در مورد ازدواج من با محمد خرده گرفته اید و عیب جویی می‌‌کنید، من از خود شما می‌‌پرسم آیا در میان شما، فردی مانند محمد وجود دارد؟ آیا در شام و مکه و اطراف آن شخصیتی به سان ایشان در فضائل و اخلاق نیک سراغ دارید؟ من به خاطر این ویژگیها با او ازدواج کردم و چیزهایی از او دیده ام که بسیار عالی است.»(2)

گذشت زمان، پیروزیهای پی در پی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، گسترش اسلام، و فرزندانی که از خدیجه به یادگار ماند، از جمله فاطمه زهرا علیها السلام که یازده امام معصوم از نسل اوست، بر انتخاب زیبای خدیجه و بصیرت ژرف او تحسین گفت؛ هر چند خود شاهد ثمرات انتخاب شایسته خویش نبود.

1. هزاران شتر که اموال تجارتی او را حمل می‌‌کردند.

2. قبه ای از حریر سبز با طنابهای ابریشمی بر بام خانه اش افراشته بود. این امر نمایانگر ثروت فراوان او بود و فقرا نیز از روی این علامت برای استعانت و کمک مراجعه می‌‌کردند.

3. چهار صد غلام و کنیز که خدمات ارجاعی او را انجام می‌‌دادند.


2. ایمان و اسلام محکم و پایدار

همان بصیرت ژرف خدیجه که باعث انتخاب محمد(صلی الله علیه و آله) برای همسری آینده او شد، عامل ایمان و اسلام او نیز گشت، و باعث شد که لقب اول زن مسلمان را به خود اختصاص دهد.

«ابن عبد البر» به سند خود از پدر «ابی رافع» نقل می‌‌کند که پیامبر خدا در روز دوشنبه(مبعث) نماز گذارد و خدیجه در(ساعات) آخر همان روز نماز خواند. (3)

و علی علیه السلام نیز بر ایمان و اسلام خدیجه این گونه صحه گذاشت که: «لَمْ یَجْمَعْ بَیْتٌ واحِدٌ یَؤْمَئِذٍ فیِ اْلاِسْلامِ غَیْرَ رَسُولِ اللّه وَ خَدیجَةَ وَ اَنَا ثالِثُهُمْ. اَری نُورَ الْوَحْیِ وَ الرِّسالَةِ وَ اَشُمُّ ریحَ النُّبُوَّةِ؛(4)

خانه ای واحد در آن روز در اسلام جمع نشد غیر از رسول خدا صلی الله علیه و آله و خدیجه و من که سومین آنان بودم. نور وحی و رسالت را می‌‌دیدم و بوی نبوت را استشمام می‌‌کردم.»

خدیجه علیها السلام تا آخرین لحظه بر آن ایمان پای فشرد و در راه اسلام فداکاری و گذشت نمود و یک لحظه از رهبر اسلام و حمایت او غافل نگشت.

 

3. از برترین بانوان دو سرا

برترین زنان جهان هستی را چهار زن تشکیل می‌‌دهند؛ چنانکه ابن اثیر از انس بن مالک از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمودند: «خَیْرُ نِساءِ الْعالَمینَ مریمُ، آسِیةُ، خدیجةُ وَ فاطِمةُ؛(5) برترین زنان عالم مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه علیها السلام هستند.»

همینها که کوله بار کمال را در دنیا بستند، در بهشت نیز در صدر قرار دارند و از جمله آنها خدیجه کبری علیها السلام می‌‌باشد. «عکرمه» از «ابن عباس» نقل می‌‌کند که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «اَفْضَلُ نِساءِ اَهْلِ الْجَنَّةِ خَدیجةُ بِنْتُ خُوَیْلَدٍ وَ فاطِمةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ مَرْیَمُ ابْنَةُ عِمْرانَ وَ آسِیَةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ اِمْرَأةُ فِرْعَوْنَ؛(6) بهترین زنان بهشت اینانند: خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمد و مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم، همسر فرعون.»

 

4. برترین همسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همسران متعددی داشتند، ولی از نظر درجات یکسان نبودند.

یکی از آنها در حال حیات و بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سخت حضرت را اذیت و آزار داد، و بر خلاف دستورات او حرکت کرد، که همین امر باعث تنزل مقام و منزلت او گردید، ولی برخی از آنها مانند خدیجه کبری با تمام وجود و هستی خویش در راه اطاعت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جلب رضایت او کوشید و در نتیجه در بین تمام همسران رتبه ممتاز را کسب نمود. مرحوم شیخ صدوق از امام صادق علیه السلام نقل می‌‌کند که آن حضرت فرمودند: «تَزَوَّجَ رَسُولُ اللّهِ بِخَمْسَ عَشَرَ اِمْرَأَةً اَفْضَلُهُنَّ خَدیجَةُ بِنْتُ خُوَیْلَدٍ؛(7) رسول خدا صلی الله علیه و آله با پانزده زن ازدواج کرد که برترین آنان خدیجه دختر خویلد بود.»

 

5. مادر زهرا(علیها السلام)

طبق نص قرآن کریم همسران پیامبر مادران روحانی مؤمنان و «ام المؤمنین» هستند: «وَ اَزْواجُه اُمَّهاتُهُمْ»؛(8) «همسران او(پیامبر) مادران مؤمنین هستند» و خدیجه از برترین مصداقهای آیه بشمار می‌‌رود. واین سعادت در بین همه زنان حضرت، نصیب خدیجه گشت که یازده امام از نسل او از طریق فاطمه زهرا علیها السلام پدید آید. راستی چنین مقامی نیاز به لیاقت و استعداد بالا دارد.

از بین همه فرزندان حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) فاطمه زهرا علیها السلام از مقام ممتازی برخوردار است؛ چرا که هم دارای عصمت است(9) و هم امامت و وصایت از طریق نسل او استمرار یافت.

 

6. سخاوت و انفاق بی بدیل

ثروت خدیجه در آن دوران زبانزد خاص و عام بود. ثروت این بانوی کاردان و عاقله به قدری زیاد بود که مالداران درجه یک قریش چون «ابو جهل» و «عقبة بن ابی معیط» در نزد او ناچیز به شمار می‌‌رفتند.

مورخان ثروت خدیجه را بدین ترتیب شمرده اند:

1. هزاران شتر که اموال تجارتی او را حمل می‌‌کردند.

2. قبه ای از حریر سبز با طنابهای ابریشمی بر بام خانه اش افراشته بود. این امر نمایانگر ثروت فراوان او بود و فقرا نیز از روی این علامت برای استعانت و کمک مراجعه می‌‌کردند.

3. چهار صد غلام و کنیز که خدمات ارجاعی او را انجام می‌‌دادند. (10)

پس از ازدواج با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، خدیجه تمامی این ثروت را در اختیار رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار داد و عرض کرد: «اَلْبَیْتُ بَیْتُکَ وَ اَنَا اَمَتُکَ؛ خانه(من) خانه تو،و من هم کنیز تو هستم.»(11)

ورقة بن نوفل، عموی خدیجه، بعد از این قضیه کنار کعبه آمد و بین زمزم و مقام ابراهیم ایستاد و با صدای بلند گفت: «ای عرب! بدانید که خدیجه شما را شاهد می‌‌گیرد که خود همه ثروتش را از غلامان و کنیزان، املاک، دامها، مهریه و هدایایش را به محمد(صلی الله علیه و آله) بخشیده است و همه آنها هدیه ای است که محمد(صلی الله علیه و آله) آن را پذیرفته است و این کار خدیجه به خاطر علاقه و محبت او به محمد(صلی الله علیه و آله) است. شما در این باره گواه باشید و گواهی دهید.»(12)

و پیامبر اکرم نیز از این اموال برای پیش برد اسلام و اهداف آن نهایت استفاده را برد. به همین جهت خود آن حضرت فرمود: «هیچ ثروتی، هرگز مانند ثروت خدیجه به من سود نرساند.»(13)

 

7. صبر و بردباری بی مانند

فردی مانند خدیجه که در درون ثروت فراوان بزرگ شده طبعا باید نازپرورده و کم تحمل باشد؛ اما خدیجه با برخورداری از نعمتها بعد از ازدواج و ایمان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود را برای تحمل همه سختیها آماده کرد، تحمل فشارهای مختلف مشرکان مکه، سرزنشهای بستگان، محاصره اقتصادی در شعب ابی طالب و. . . مخصوصا محاصره اقتصادی سخت او را اذیت و آزار داد و با کهولت سن( 63- 65 سالگی) تحمل و بردباری نهایی را به عرصه نمایش گذاشت. بنت الشاطی در این زمینه می‌‌گوید:«خدیجه در سنی نبود که تحمل آن همه رنج برایش آسان باشد، و از کسانی نبود که در جریان زندگی با تنگی معیشت خو گرفته باشد، اما در عین حال و با وجود کهولت سن، سختیهایی را که در اثر محاصره در شعب وارد می‌‌شد تا سر حد مرگ تحمل کرد.»(14)

علی برادر محمد(صلی الله علیه و آله) و محبوب ترین افراد نزد اوست و نور چشم خدیجه به حساب می‌‌آید. . . . الطاف و محبتهای خدیجه صبح و شام به خانه ابوطالب روان بود

 

8. حامی رسالت و محب امامت

چهار زن در این دنیا به حد کمال رسیده اند و به عنوان زنان نمونه و شایسته هستی شناخته شدند: آسیه، مریم، خدیجه، فاطمه علیها السلام. از مهم ترین اشتراکات این چهار زن، حمایت و اطاعت از رهبری و پیشوایان زمان خود بوده است. آسیه تا پای جان از رهبری و رسالت موسی علیه السلام حمایت نمود، مریم با تحمل تهمت و رنجها پایه های رسالت عیسی علیه السلام را محکم نمود، فاطمه زهرا علیها السلام تا مرز شهادت از امام خویش علی بن ابی طالب پشتیبانی و دفاع نمود و سر انجام شهید راه امامت و ولایت گشت.

و اما خدیجه علیها السلام از حامیان راستین رسالت بود. او نیز جان و مال خویش را تقدیم رسالت نمود. او هم رسالت مدار بود و هم امامت محور. هم حامی و همگام رسالت بود و هم محب و طرفدار امامت.

در مورد حمایت از رسالت در بخشهای پیشین اشاراتی به میان آمد، در این بخش فقط به یک نکته اکتفا می‌‌شود. حضرت آدم در بهشت نگاهی به زندگی محمد(صلی الله علیه و آله) و خدیجه علیها السلام انداخت و گفت: «یکی از برتریهای محمد بر من این است که همسر او برای اجرای اوامر خداوند با شوهرش همکاری و مساعدت نمود و حال آنکه همسر من مرا در نا فرمانی خداوند تشویق نمود.»(15)

اما در مورد محبت و ارادت خدیجه(علیها السلام) نسبت به علی(علیه السلام)، مرحوم مجلسی چنین نقل می‌‌کند:

«پس از ازدواج پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) با خدیجه [و به دنیا آمدن علی علیه السلام ]، خدیجه را از دوستی و محبت علی خبر داد. و خدیجه پس از آن [به علی علیه السلام محبت فراوان داشت] و برای آن حضرت به وسیله خدمتکارانش لباس، زیور آلات، کنیز و ملزومات می‌‌فرستاد؛ به گونه ای که مردم می‌‌گفتند: علی برادر محمد(صلی الله علیه و آله) و محبوب ترین افراد نزد اوست و نور چشم خدیجه به حساب می‌‌آید... الطاف و محبتهای خدیجه صبح و شام به خانه ابو طالب روان بود.»(16)

هنگام ولادت فاطمه علیها السلام ، خدیجه بیشتر با ولایت آشنا گشت؛ چرا که دخترش زهرا هنگام ولادت، بعد از شهادت به توحید و رسالت، اینگونه شهادت داد: «وَ اَنَّ بَعْلِی سیّدُ اْلاَوْصِیاء وَ وُلْدِی سادَةُ الاَْسْباط(17)؛ و به راستی همسرم سید اوصیا و فرزندانم سید و سالار نوادگان رسول خدا هستند.» علاوه بر این خدیجه علیها السلام ولایت علی و فرزندان او را صریحا پذیرفته بود، با آنکه در آن زمان امامت حضرت هنوز به فعلیّت نرسیده بود.

مرحوم محلاتی به نقل از مجلسی(رحمه الله) می‌‌گوید: «روزی رسول خدا خدیجه را نزد خود خواست و فرمود: این جبرئیل است و می‌‌گوید: برای اسلام شروطی است: اول: اقرار به یگانگی خداوند، دوم: اقرار به رسالت پیامبران، سوم: اقرار به معاد و عمل به اصول و مهمات شرع، چهارم: اطاعت اولی الامر [یعنی علی] و ائمه طاهرین از فرزندان او و برائت از دشمنان آنها.» خدیجه هم به آنها اقرار نمود و آنها را تصدیق کرد. (18)

در خصوص امامت امیر مؤمنان، رسول اکرم صلی الله علیه و آله به خدیجه فرمود: «هُوَ مَولاکَ وَ مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ وَ اِمامُهُمْ بَعْدی؛ علی مولای تو و مولای تمام مؤمنان و امام آنها پس از من است.» آن گاه دست خود را بالای دست امیرمؤمنان گذاشت و خدیجه دست خود را بالای دست پیامبر قرار داد و این گونه بیعت ابدی ولایت مداری را انجام داد. (19)

 

---------------------------------

پی‌‌نوشت‌‌ها:

1. سیره نبوی، ابن هشام، ج1، ص201؛ تاریخ طبری، ج1، ص521.

2. بحارالانوار،ج16،ص81 و ج103،ص374.

3. استیعاب، ج2، ص419، ش13.

4. تاریخ طبری، ج2،ص208 وشرح نهج البلاغه ابن ابی‏الحدید، ج13،ص197.

5. خصال صدوق، باب خصال اربعه.

6. اسدالغابة، ج5، ص437؛ استیعاب، ج4، ص1821.

7. خصال شیخ صدوق، باب خصال اربعه.

8. احزاب/5.

9. احزاب/33.

10. الوقایع و الحوادث، محمد باقر ملبوبی، ص13؛بحارالانوار،ج17،ص309 وج16،ص22.

11. همان دو.

12. بحارالانوار،ج16،ص75ـ77.

13. همان، ج19، ص63.

14. خدیجه کبری، نمونه زن مجاهد مسلمان.

15. طبقات ابن سعد، ج1،ص134.

16. بحار الانوار، داراحیاء التراث، ج37، ص43.

17. همان، ج43،ص3.

18. محلاّتی، ریاحین الشریعه، ج2، ص209.

19. همان.